Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində cəzaçəkmə müəssisələrində saxlanma şəraitinin yaxşılaşdırılması, məhbusların hüquqlarının qorunması, cəzaların humanistləşdirilməsi istiqamətində addımlar atılır. Milli fəaliyyət planına (MFP) uyğun olaraq Ədliyyə Nazirliyinə də müvafiq tövsiyələr verilib.
   
   
   
   MFP-də həmçinin məhbusların hüquqlarının qorunması, həbsxanalara ictimai nəzarət, bu sahəylə bağlı QHT-lərlə əməkdaşlıq məsələləri də öz əksini tapıb. Həbsxanalara ictimai nəzarətin həyata keçirilməsi üçün isə Ədliyyə Nazirliyi yanında Cəzaçəkmə Müəssisələrinə İctimai Nəzarət Komitəsi yaradılıb. Sadalanan məsələlərin necə həyata keçirildiyini öyrənmək üçün İctimai Komitənin üzvləri - Demokratiya və İnsan Haqları Komitəsinin rəhbəri Çingiz Qənizadə və Konstitusiya Araşdırmalar Mərkəzinin sədri Əliməmməd Nuriyevlə əlaqə saxladıq. Ç.Qənizadə diqqətə çatdırdı ki, məhbusların işlə təmin olunması sahəsində ciddi problemlər mövcuddur. Onun sözlərinə görə, hansı cəzaçəkmə müəssisəsində kiçik istehsal müəssisəsi varsa, müəssisənin rəhbərliyi də maraqlıdır ki, məhbusları işlə təmin etsin: "Amma 800-1000 nəfərlik cəzaçəkmə müəssisəsində 30-40 məhbusun işləməsi o demək deyil ki onlar bütövlükdə işlə təmin olunublar. Bu məsələ bütün cəzaçəkmə müəssisələrində ümumi bir problemdir". "Sovet dövründə bu problem niyə yox idi" sualını cavablandıran hüquq müdafiəçisi vurğuladı ki, həmin zaman Qaradağ rayonu ərazisində olan cəzaçəkmə müəssisələrinin əksəriyyəti mişar daşlarının yüklənməsi və müxtəlif istiqamətə göndərilməsi ilə məşğul idi: "İndi həmin yerlərin hamısı özəlləşib. İşsizlik ucbatından da orada bu işləri görən çoxsaylı fəhlələr var. Ona görə də, heç kim məhbusla iş görmək istəmir. İkincisi də o vaxt cəzaçəkmə müəssisələrində mebel, tikiş sexləri var idi. Burada hazırlanan məhsullar dövlətin iştirakı ilə müxtəlif yerlərə göndərilir və satışı təşkil olunurdu. Məsələn, Azərbaycan cəzaçəkmə müəssisələrində istehsal olunan hansısa bir məhsul Özbəkistana, orada istehsal olunan isə ölkəmizə gətirilirdi. Buna görə də həbsxanalarda iş yerləri var idi. İndi isə həmin müəssisələrdə istehsal olunan məhsulların keyfiyyəti və kəmiyyəti bu gün sahibkarların kənardan gətirdiyindən qat-qat aşağıdır və alıcılıq qabiliyyəti yoxdur. Ona görə də heç kim onlarla əməkdaşlıq etmir və məhsullarını almır. Hardasa 10-15 xalça toxunursa, hərbçilər üçün çarpayılar düzəldilirsə bu, da müvəqqəti xarakterlidir. Bu baxımdan da Ədliyyə Nazirliyi yanında İctimai Komitə yox, heç dövlətin özü bu məsələni həll edə bilmir. Bu səbəbdən də işsizlik problem olaraq qalır". Bütün cəzaçəkmə müəssisələrində xırda istehsal müəssisələrinini olduğunu önə çəkən Ç.Qənizadə vurğuladı ki, bəzi həbsxanalarda nərd istehsalını və satışını təşkil edirlər. Bəzilərində dəmir çarpayılar düzədilərək Milli Orduya və Sərhəd Qorşunlarına göndərilir. Bundan başqa "buşlat"lar istehsal olunur və Azərbaycanda saxlanılan 15 min məhbusa paylanılır: "Amma bu çox azdır. Demək olar ki, bütün cəzaçəkmə müəssisələrinin hər birində 30-50 məhbus işlə təmin olunur. Amma 1200 nəfərdən 50-sinin işləməsi müsbət hal deyil. Bu problem yaxın zamanlarda həll oluna bilməz. Məhbusların istehsal etdiyi mallar bugünkü bazarın tələbatına cavab vermir. Heç kimin cəzaçəkmə müəssisələrində istehsal olunan malları almadığı halda bu istehsalın davam etdirilməsi də mənasızdır. Bundan başqa, istehsal aparılması üçün istifadə olunan texniki avadanlıqların hamısı köhnəlib. Kiminsə milyonlarla pul müqabilində dəzgah alıb cəzaçəkmə müəssisəsində yerləşdirməsi o qədər də inandırıcı deyil. İmkanı olan onsuz da kənarda bu işləri görür". Cəzaçəkmə müəssisələrində işsizliyin aradan qaldırılması üçün dövlət proqramına ehtiyacın olduğunu diqqətə çatdıran hüquq müdafiəçisi bildirdi ki, bir müəssisədə tikiş, digərində taxta emalı və digər sahələrin açılması zəruridir. Məhbusların işləyən həmkarlarına pis yanaşdığı barədə məlumatlara gəlincə isə həmsöhbətimiz bunu təkzib etdi: "Belə faktlar qətiyyən həqiqətə uyğun deyil. Əksinə, məhbusların hamısı işləmək istəyir. Bunun müsbət tərəfləri var. Məsələn, işləyən məhbusun başı qarışır və o darıxdırıcı həyatdan uzaq olur. Beləliklə də cəza müddətinin zaman-zaman keçməsini hiss etmir. Bundan başqa, müəyyən qədər əməkhaqqı alır, ailəsinə göndərir. Nə sovet dövründə, nə də indi belə hallara rast gəlinməyib". Məhbusların təhsil hüquqlarının qorunması və saxlanma şəraitlərinin necə olması barədə danışan İctimai Komitənin üzvü dedi ki, təhsillə bağlı vəziyyəti müsbət hesab etmək olar. Onun sözlərinə görə, bütün cəzaçəkmə müəssisələrində təhsil problemləri artıq öz həllini tapıb: "Məhbusların təhsil alması məcburi deyil. Əgər məhbus istəmirsə latın əlifbasını, kompüteri öyrənsin, onu heç kim buna məcbur edə bilməz. Saxlanma şəraiti ilə bağlı da penitensiar sahədə islahatlar gedir və bu davamlı olaraq həyata keçirilir. Saxlanma yerləri ilə yanaşı daxili qaydalarla bağlı da çox dəyişikliklər var. Amma bir reallıq var ki, bugünkü cəzaçəkmə müəssisələrinin əksəriyyəti sovet dövründən qalıb. Onlar həmin dövrün tələbatına uyğun olaraq inşa olunan binalardır. Ona görə də saxlanma şəraiti ilə bağlı cəzaçəkmə müəssisəsinin rəhbərliyi və ictimai təşkilatlardan asılı olmayan problemlər mövcuddur. Ölkədə yeni - qarışıq tipli cəzaçəkmə müəssisələri də tikilir. Bu həm də regional xarakter daşıyır. Əvvəllər müxtəlif rejimlərə uyğun olaraq ayrı-ayrı "koloniya"lar var idi. İndi isə bu bir yerdə təşkil olunacaq. Məsələn, Naxçıvanda böyük ərazidə cəzaçəkmə müəssisəsi tikiləcək. Onun bir hissəsində ümumi, bir hissəsində isə ciddi rejimli müəssisələr yerləşəcək. Məhbusların yaxınları üçün də bu rahat olacaq. Yəni onların yüz kilometrlərlə yolu qət etmələrinə ehtiyac qalmayacaq. Ümumiyyətlə, əksər bölgələrdə bu işlər aparılacaq. Beləliklə də həm Bakının yükü azalacaq, həm də vətəndaşların rahatlığı təmin olunacaq".
   
   Qurumun digər üzvü Ə.Nuriyev isə bildirdi ki, İctimai Komitə MDB ölkələri arasında ilk dəfə Azərbaycanda yaradılıb. Onun sözlərinə görə, bu da daha çox Ədliyyə Nazirliyində həyata keçirilən islahatlarla bağlıdır. İslahatlar həyata keçirilərkən ilk növbədə ən çox qapalı olan istiqamətlərdə şəffaflığın artırılması ön plana çəkilir: "Qapalı olan dairələrdən biri də penitensiar sistemdir. Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən bu istiqamətdə xeyli iş görülüb. Cəzanın humanistləşdirilməsi ilə yanaşı, məhkumların şəraitinin yaxşılaşdırılması istiqamətində də addımlar atılır. Digər tərəfdən isə prosesin həyata keçirilməsi üçün bura ictimaiyyətin nümayəndələri cəlb olunurlar. İctimai Komitə yaradılarkən bütün vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrinə müraciət olundu ki, bu komitənin fəaliyyətində iştirak etsinlər. Yəni qurumun üzvü olanlar sərbəst şəkildə istənilən cəzaçəkmə müəssisəsinə daxil ola bilərlər. Bu çox mühüm və əhəmiyyətli məqamdır. Kimsə İctimai Komitənin üzvü olmaq istəyirsə öz təkliflərini irəli sürməlidir. İnsan hüquqları sahəsində çalışan bir çox QHT-lər təkliflərlə Ədliyyə Nazirliyinə müraciət etdilər. Prosesin həyata keçirilməsi üçün ayrı-ayrı şəxslərə tapşırıq verilmədi. Bunun üçün Seçim Komitəsi yaradıldı". Onun sözlərinə görə, bu qurum da Ədliyyə Nazirliyi nümayəndələrindən təşkil edilmədi. Bunun böyük əksəriyyəti Azərbaycanda fəaliyyət göstərən ictimai qurumlar, Milli Məclis üzvləri, din xadimləri və bəzi hüquq-mühafizə orqanlarının nümayəndələrindən təşkil olundu. Onlar vətəndaş cəmiyyətinə olunan müraciətlərə baxaraq hər il onlar arasından nümayəndələr seçdilər. İctimai Komitənin səlahiyyət müddəti bir ildir və hər il burada yeniləşmə prosesi baş verir. Üç ildir ki, İctimai Komitə Ədliyyə Nazirliyi yanında fəaliyyət göstərir və bütün cəzaçəkmə müəssisələrinə sərbəst daxil olur. Cəzaçəkmə müəssisələrinə baş çəkmələrdə qurumun minimum 2 üzvü iştirak etməlidir. Yəni hər bir şəxsin ayrılıqda iştirak etmə hüququ yoxdur. Çünki tək bir adam hansısa subeyktivliyə yol verə, kimlərlə əlaqələrə də girə bilər. İctimai Komitənin üzvləri öz təşəbbüsləri ilə yanaşı, həbsxanalardan gələn şikayətlər əsasında da cəzçəkmə müəssisələrinə baş çəkə bilərlər. Qurum fəaliyyətini təkcə başçəkmələrlə yekunlaşdırmır: "Başçəkmələr sadəcə məhkumların yaşadığı şərait, onların ərzaqla təmin olunması, islah, tərbiyə işlərinin aparılması, personalla məhkumlar arasında olan münasbətlər, işgəncə faktlarının olub-olmaması, səhiyyə xidmətinin keyfiyyəti, görüşlər, məhkumların ibadəti, onların yaxın qohumları ilə görüşləri, telefon əlaqələri və digər məsələlərin yoxlanılması xarakteri daşıyır". Ekspert onu da bildirdi ki, hər bir cəzaçəkmə müəssisəsində monitorinq həyata keçirildikdən sonra orada xüsusi anket nümunələri doldurulur. Anket doldurulandan sonra monitoriqdə iştirak edən İctimai Komitənin üzvləri tərəfindən imzalanır, möhürlənir və Ədliyyə Nazirliyinə göndərilir. Ədliyyə Nazirliyində başçəkmələrin nəticələri ciddi müzakirə olunur və orada mövcud olan nöqsaların aradan qaldırılması istiqamətində qərarlar qəbul olunur: "Bu il maraqlı bir məsələnin həyata keçirilməsi istiqamətində də addımlar atıldı. Bir çox hüquqlardan məhrum edilmələrinə baxmayaraq, məhkumların əksər hüquqları cəzaçəkmə müəssisələrində qorunur. Bunlardan biri də hüquqi yardım almaqdır. Ədliyyə naziri Fikrət Məmmədov İctimai Komitə üzvləri ilə görüşdə bildirdi ki, islah prosesində qurumun fəaliyyətini daha da genişləndirmək lazımdır. İslah prosesində isə məhkumlara hüquqi yardım məsələsini genişləndirmək zəruridir. Onun tövsiyəsindən sonra komitə tərəfindən müxtəlif cəzaçəkmə müəssisələrində məhkumlara hüquqi yrdım göstərilməyə başlanıldı". "İctimai Komitənin üzvü olduğum müddətdə 5 cəzaçəkmə müəssisəsində 55 məhkuma müxtəlif məsələlərlə bağlı hüquqi yardım göstərmişəm" deyən hüquq müdafiəçisi diqqətə çatdırdı ki, bunun müsbət tərəflərindən biri də məhkumların nədən narahat olmalarının müəyyənləşdirilməsidir. Onun fikrincə, ilk növbədə məhkumları ailəsinin vəziyyəti, ünvanlı sosial yardımların həyata keçirilməsi, müavinətlər, pensiya hüququ ilə bağlı olan məsələlər narahat edir: "Ümumiyyətlə, bütün sahələrdə məhkumlara hüquqi yardım göstərilir ki, bu da onlarını hüquqlarının realizəsini təmin edir. Bir çox cəzaçəkmə müəssisələrində məşğulluqla bağlı problem olsa da, bu istiqamətdə müəyyən irəliləyişlərə nail olunub. İldən-ilə müxtəlif cəzaçəkmə müəssisələrində iş yerlərinin sayı artır, müəyyən sifarişlər daxil olur. Məhkumlar orada saxlanıldıqları müddətdə azadlığa hazırlanmalıdır. Onların azadlığa çıxması üçün maddi vəsait lazımdır. Məhkumlar işlə təmin olunduqda bu problem öz həllini tapır. Yəni azadlığa çıxan məhkumun maddi imkanları yoxdursa, o yenidən cinayət fəaliyyətinə qoşula bilər". Vərəmə qarşı mübarizə üçün ən müasir avadanlıqların gətirildiyini vurğulayan Ə.Nuriyev diqqətə çatdırdı ki, bir çox sahələrdə penitensiar xidmətdə boş iş yerləri var: "Məsələn, psixoloqların çatışmazlığı problem olaraq qalır. Həmişə elanlar verilir ki, cəzaçəkmə müəssisələrində psixoloq ştatları var. Təəssüf ki, vətəndaşlar burada işləmək üçün tərəddüd edirlər. Digər müsbət məsələ isə yeni həbsxanaların tikilməsi ilə bağlıdır. Hazırda elə cəzaçəkmə müəssisələri var ki, onun yaşı 100-ü də keçir. Amma tam standartlara uyğun şəraitlə təmin olunan həbsxanalar da tikilib istifadəyə verilir. Bir proses də qarışıq cəzaçəkmə müəssisələrinin yaradılması ilə davam edir. Bu rahat şəraitlə yanaşı həm də müasir standartlara cavab verir". Komitə üzvü onu da vurğuladı ki, bu sistemdə çalışan personalın təlimləndirilməsi prosesinə də diqqət yetirilir: "Sovet dövründə buna diqqət yetirilməyib. Hazırda həbsxanada işləyən heyət çox ağır şəraitdə fəaliyyət göstərir. Cinayət törədən şəxslərlə işləməyin xeyli çətin olmasını nəzərə almaq lazımdır". Məhkumların pensiya və müavinətlərinin alınması ilə bağlı da problemlərinin olduğunu önə çəkən Ə.Nuriyev bildirdi ki, bu çatışmazlıqlar da birbaşa penitensiar sistemdən asılı olan məsələ deyil. Hüquqi yardımlarla bağlı digər QHT-lərlə əməkdaşlıq edilib-edilməməsinə gəlincə isə hüquq müdafiəçisi diqqətə çatdırdı ki, ədliyyə nazirinin 2005-ci il 24 aprel əmrində də bu məsələ öz əksini tapıb: "Digər QHT-lər də prosesdə iştirak etmək üçün İctimai Komitəyə müraciət edə bilərlər. Burada hər hansı bir məhdudiyyət yoxdur, əksinə, Ədliyyə Nazirliyi bu məsələdə daha çox maraqlıdır. Ən əsas məsələ olan cəzanın humanistləşməsi bu istiqamətdə faliyyətin mərkəzini təşkil edir. Məhkumların kitab oxumağa daha çox ehtiyacı var. Yaxşı olar ki, ictimaiyyət nümayəndələri də kitabların toplanması və cəzaçəkmə müəssisələrindəki kitabxanalara yerləşdirilməsi üçün bizə kömək etsinlər. Məhbusların dini inanclarının həyata keçirilməsi də təmin olunur. Demək olar ki, hər bir həbsxanada ibadət yerləri var. Burada həmçinin digər dinlərin nümayəndələrinin ibadəti üçün müvafiq yerlər mövcuddur. Din xadimləri də bu məsələ ilə bağlı bizimlə mütəmadi əlaqə saxlayırlar".