Azərbaycan "Milli azlıqların hüquqlarının müdafiəsi haqqında" çərçivə Konvensiyasına Cənubi Qafqazda ilk olaraq qoşulub və respublikamızın müvafiq qanunvericiliyində, o cümlədən ölkəmizdə təsdiq olunmuş İnsan Hüquqlarının Müdafiəsi üzrə Milli Fəaliyyət Planında (MFP) milli azlıqların, etnik qrupların da hüquqlarının müdafiəsi, mədəni irsinin qorunub-saxlanılması, eləcə də daha da inkişaf etdirilməsi ilə bağlı müddəaya uyğun olaraq müvafiq tədbirlər həyata keçirilir. Beynəlmiləlçi (tatlar, talışlar, dağ yəhudiləri, kürdlər, udinlər, ləzgilər, avarlar, saxurlar, buduqlular, ingiloylar, qrızlar, xınalıqlar, ruslar, malakanlar) ölkə olan Azərbaycanda bu məsələyə diqqətin necə ayrıldığı və ölkədə yaşayan etnik azlıqların mədəni irsinin qorunub-saxlanılması ilə bağlı hansı səviyyədə işlərin görüldüyü haqda məlumatları elə onların özlərindən aldıq və bu istiqamətdə bir sıra araşdırmalar apardıq.
   
   
   
   ı Əvvəlcə ölkə əhalisinin 178 min nəfərini təşkil edən ləzgilərin Mədəniyyət Mərkəzinin sədri Şair Həsənovla söhbətləşdik. Ş.Həsənov bildirdi ki, MFP çərçivəsində nəzərdə tutulan insan haqları ilə bağlı bütün müddəalar onlara da tətbiq edilir. Onun sözlərinə görə, ləzgilərin yığcam yaşadıqları bütün bölgə və rayonlarda bu məsələ ilə bağlı yerli icra strukturları tərəfindən maarifləndirmə işləri aparılır: "Ləzgilərin hüquqları Azərbaycan konstitusiyası və digər qanunvericilikdə nəzərdə tutulan hallarla qorunur. Bu məsələdə heç bir problem yoxdur". Ləzgilərin mədəni irsinin qorunub-saxlanılması məsələsinə gəldikdə isə həmsöhbətimiz bildirdi ki, bu işdə də dövlətin köməkliyi hiss edilir. O, bunu təkcə ləzgilərin yox, bütövlükdə Azərbaycanın tarixi abidələri kimi əsaslandırdı. Onu da bildirək ki, ləzgilərin əksəriyyəti Qusar rayonunda məskunlaşıb. Ş.Həsənov bildirdi ki, tarixən Azərbaycanda məskunlaşan ləzgilər mədəni irslərini, adət-ənənələrini, din və dillərini bu vaxtadək qoruyub-saxlayıblar. Onun sözlərinə görə, ləzgilərin "Samur" adında qəzeti nəşr edilir, "Suvar" adlı ansambl fəaliyyət göstərir. Əksər məktəblərdə təhsil ləzgi dilində aparılır. Tarixi abidələrə gəldikdə isə təkcə Qusarda onların yaşı b.e.ə. II minilliklərə gedib çıxır. Qusar ərazisi dəmir dövrünü əhatə edən abidələrlə zəngindir. "Quru pel" ( Hil kəndi ərazisində) yaşayış yeri tarixi baxımdan maraqlıdır. Abidənin maddi-mədəniyyət nümunələrinə əsasən burada təxminən 3000 il fasiləsiz həyatın olduğu sübut edilib.
   
   "Ruşarin pel", "Piren xev", 1544-cü ildə tikilmiş Şeyx-Cüneyd türbəsi ərazinin ən qiymətli abidələrindəndir. Samur çayının sağ sahilində oriyinal tarixə malik qədim Yargun (Həzrə) kəndində ucalan bu abidə bir çox cəhətdən dəyərlidir. Kəndin ən qədim adı "qırmızı" mənasını verən Yargundur. Sonralar isə bu kənd Həzrə adlandırılıb. Türbə günbəzli abidələrdən biri olmaqla, orta əsr Şərq memarlığının ən xarakterik xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir. Türbənin içində Şeyx Cüneydin məzarı üstündə qoyulmuş sənduqə (qəbrin üst qapağı) gözəl sənət nümunəsidir. Onu da bildirək ki, ümummilli lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə bölgələrdə muzey yaratmaq sərəncamına əsasən 1980-ci ildə Qusar rayonunda Tarixi Diyarşünaslıq Muzeyi yaradılıb. Muzeyin ekspozisiya sahəsi 266 kvadratmetrdir. Muzeyin əsas fondunda 3000-ə yaxın eksponat var ki, bunlardan da1000-nə yaxın ekspozisiya nümayiş etdirilir. Onu da öyrənə bildik ki, rayon ərazisində turist marşrutuna salınmış Qusar rayon Dövlət Rəsm Qalereyası mövcuddur. Qalereya 1986-cı ildə rayonun Hil kəndində açılıb. 1998-ci ildə qalereya Qusar şəhərinə köçürülüb. Hazırda qalereyanın fondunda 101 əsər var. Bunlardan 7-si heykəltəraşlığa, 22-si qrafikaya, 72-si isə boyakarlığa aiddir. Ümumiyyətlə, rayon ərazisində 48 adda ölkə əhəmiyyətli və 18 adda yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarixi və mədəniyyət abidələri mövcuddur.
   
   ı Azərbaycanda sayca ikinci xalq ruslardır. Onların sayı 141 mindir. Rus İcmasından Azərbaycanda onların da mədəni irsinə böyük qayğı ilə yanaşıldığı bildirildi. Onu da bildirək ki, rusların pravoslav və katoliklərə bölünməsinə baxmayaraq, hər iki tərəfin adət-ənənələri və tarixi abidə kimi sayılan kilsələri qorunub-saxlanılıb, yeniləri tikilib. Hətta bu kimi işlərdə azərbaycanlı iş adamları da köməklik göstəriblər. Məsələn, Bakıda Tbilisi prospektindəki 110 yaşlı rus pravoslav kilsəsini Moskvada yaşayan azərbaycanlı iş adamı, Ümumrusiya Azərbaycan Konqresinin nümayəndəsi mərhum Aydın Qurbanov təmir etdirib. Xatırladaq ki, Azərbaycanın bütün ümumtəhsil məktəblərində rus dilinin tədris edilməsi, Bakı Slavyan Universitetinin fəaliyyəti, adət-ənənələri, mərasimlərinin yerinə yetirilməsi onların mədəni irsinin qorunmasına xidmət edən amillərdən biridir. Rus icmasından bildirdilər ki, Azərbaycanda yeddi rus pravoslav kilsəsi fəaliyyət göstərir və onların işində hər hansı problem yoxdur. Bakının mərkəzində, Şamil Əzizbəyov küçəsində yerləşən Müqəddəs Məryəm kilsəsi də bir neçə dəfə təmir edilib. Bakıdakı rus pravoslav kilsələrinin katibi Mifodi Ata deyib ki, ötən il Sumqayıtda da bir rus pravoslav kilsəsi tikilib. Bakıdakı Mixail Arxangel kilsəsi də təmir edilib. Azərbaycandakı rus pravoslav kilsələri həm də qədim mədəni abidə kimi qorunur. Onların hamısı tarixi abidə kimi Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin balansındadır. Katoliklərin kilsəsi də bu sıraya aiddir.
   
   ı Ölkənin əsasən cənub bölgəsində məskunlaşan talışların sayı isə 70 mindən çoxdur. Talışların da mədəni irsinin qorunub-saxlanılmasında heç bir problemin olmadığı bildirilib. Ölkədə Talış Mdəniyyət Mərkəzi, "Talişi sədo" qəzeti, Dövlət radiosunda talış dilində verilişlər verilir. Talışlar yığcam yaşadıqları Lənkəran - Masallı - Lerik bölgəsində öz adət-ənənəlrini, mədəni irslərini qoruyub-saxlaya biliblər. Məsələn, vaxtilə Lerikdə xalq sənəti növlərindən xalçaçılıq, ağacdan müxtəlif məişət əşyalarının hazırlanması, eləcə də dulusçuluq çox inkişaf edib. Burada geniş yayılan sənət sahələrindən biri də dəmirçilik olub. Bu da ərazidə atçılığın inkişafı ilə bağlı olub. Cənub bölgəsində geniş yayılan el sənətkarlığı nümunələrindən biri də sandıqçılıqdır. Masallının Ərkivan qəsəbəsində qədim el sənətkarlığının bir neçə nümunəsi var: dulusçuluq, dülgərlik, bənnalıq, həsir toxuma. Bölgədə olan xalq yaşayış arxitekturası özünəməxsusluğu ilə seçilir. Bura Ləm adlanan yay evləri də daxildir. 18-19-cu əsrlərdən qalan bu tikililərə daha çox Lənkəran, Astara, Masallı rayonlarında rast gəlinir. Vaxtilə təkcə Astaranın Ərçivan kəndində 50-yə yaxın Ləm mövcud olub. Sonralar təbii fəlakətlərin təsirindən və ya baxımsızlıqdan tikililər dağıntıya məruz qalıb. Yay fəslində ailənin rahat oturub-durması, qonaq qəbul etməsi və gecələməsində Ləmlərin rolu böyük olub.
   
   ı 1999-cu ilin statistikasına əsasən, ölkədə 50 min avar məskunlaşıb. Avar Mədəniyyət Mərkəzinin sədri Maqama Xizriyeviç bildirdi ki, avarlar əsasən yığcam şəkildə Qax - Balakən - Zaqatala bölgəsində yaşayırlar. Milli irsin qorunub- saxlanması, eləcə də əhaliyə göstərilən mədəni xidmət işində hər bir millətin adət-ənənələri təbliğ olunur: "Belə ki, milli azlıqlar içərisində üstünlük təşkil edən avar xalqına məxsus Qabaqçöl qəsəbə mədəniyyət evində "Cahan" folklor ansamblı, Şambul kənd mədəniyyət evində "Qızlar" rəqs qrupu, Mahamalar kənd mədəniyyət evində "Təbəssüm" rəqs qrupu fəaliyyət göstərir". Avar xalqına məxsus mədəni-tarixi abidələrin qorunmasına gəldikdə isə öyrəndik ki, Qax rayonunun ərazisində bir sıra tarixi abidələr, qala xarabalıqları var, arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkarlanmış kurqanlar tunc dövrünə aiddir. Məsələn, 10 metr hündürlüyündə dördbucaqlı keşikçi qülləsi (XIV əsr) və mərkəzində məscid yerləşən Sumuq qalası var. Sumuq qalası xalqın yaddaşında Şeyx Şamilin igid məsləkdaşı İlisunun sonuncu sultanı Daniyal bəyin dayağı kimi qalıb. Qaxdan Zaqatalaya gedən yolun kənarındakı Tirməçi kəndi yaxınlığında qocaman palıd meşəsinə gedən ensiz bir cığır var. Bu cığırın sonunda Şamilin naibi Hacı Muradın məzarı yerləşir. Məzarın üstündəki daşın üzərində ərəb dilində bu sözlər yazılıb: "Burada böyük cəfakeş, avar Hacı Murad Xunzaklı dəfn edilmişdir". Balakən rayonunda isə 14 millətin nümayəndəsi yaşayır. Milli irsin qorunub-saxlanması, eləcə də əhaliyə göstərilən mədəni xidmət Sasani dövrünə aid Böyük Sədd - bu qədim tarixi abidənin qalıqları Balakən rayonunun Katex kəndində Bakı - Balakən magistral yolu boyunca yolun şimalındadır. Minarəli məscid, Nur kilsəsi, Gül qala, Noxo mağarası, Pəri qala XIII - XV əsrlərə aid bir sıra məbədlər tarixi abidə kimi qorunur. Onu da öyrəndik ki, ingiloylar yaşayan İtitala kənd mədəniyyət evində isə "Şəlalə" rəqs studiyası fəaliyyət göstərir.
   
   ı 30 min kürdün yaşadığı Azərbaycanda isə yalnız Ronahi Kürd Mədəniyyət Mərkəzi fəaliyyət göstərir. Mərkəzin sədri Kamil Həsənov bizimlə söhbətində bildirdi ki, kürdlərin mədəni irsinin qorunması bir qədər problemə çevrilib. O, bunu kürdlərin yaşadığı Azərbaycan torpaqlarının bir hissəsinin ermənilər tərəfindən işğalı ilə bağlayıb: "Kəlbəcər, Laçın və Zəngilanda kürdlərə məxsus bütün mədəni-tarixi abidələr, qəbiristanlıqlar, 14 - 15-ci əsrlərə aid Məlikəjdər, Ciciboğazı, Minkənd, Kotos kəndində o qədər tarixi abidələrimiz var idi ki, hamısını ermənilər dağıdıblar. Bircə Goranboyda Səfikürd kəndində Şəddadilər dövründən qalan abidəmiz qorunub-saxlanılır". K.Həsənov bütün bunlara baxmayaraq həm işğal dövrünədək, həm də bu gün doğma torpaqlarından qaçqın düşən kürdlərin adət-ənənələrinin qorunub-saxlanıldığını dedi: "Mədəniyyət Mərkəzimiz, "Dange Kürd" adlı qəzetimiz, ansamblımız var". K.Həsənov onu da dedi ki, kürdlərin hüquqlarının qorunub-saxlanılması məsələsində də heç bir problem yoxdur.
   
   ı 60 mindən çox Axıska türkünün bir çoxu respublikamızın Saatlı, Sabirabad, Beyləqan, Xaçmaz, Quba, Şamaxı, Şəmkir, Gəncə bölgələrində məskən salıb. Lakin Azərbaycan və Türkiyə türklərinin hər ikisinə eyni dərəcədə yaxın olan bu elin tarixi, özünəməxsus maddi-mənəvi mədəniyyəti hələ də dərindən araşdırılmayıb. Buna baxmayaraq ölkəmizə köç edən Axıska türkləri də özləri ilə adət-ənənələrini, mədəni irslərini gətiriblər. Milli mətbuat, məktəb, ərazi birliyindən məhrum olan Axısla elinin qəriblik həyatında folklor müstəsna rol oynayır, milli varlığı, etnik yaddaşı qoruyan ən önəmli qüvvə kimi inkişaf edir. Azərbaycanda onların "Vətən" cəmiyyəti fəaliyyət göstərir. Folkloru ilə zəngin olan axıskalılar bu sənəti Azərbaycanda da yaşadırlar. Cəmiyyətin sədri İbrahim Burhanov bildirib ki, bu çağdaş folklor nümunələri Türk Dünyasının ən faciəli günlərinin yadigarıdır, türk ruhunun əbədiliyinə böyük abidədir: "Sürgündən sonra Orta Asiya, Qafqaz və Rusiyanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşmış Axıska türklərinin milli ruhunu, birliyini qoruyan, onları Vətənə bağlayan əsas amillərdən biri xalq sənəti, folklordur. Yanr etibarilə çox zəngin olan Axısqa türk folkloru bir çox cəhətdən diqqəti cəlb edir. Buna görə Axısqa folkloru günümüzə qədər canlılığını qoruyub-saxlayıb, dinamik sosial-mədəni amilə çevrilib. Axısqa türklərinin etnik şüurunda obyektiv tarixlə yanaşı, ideal poetik aləm, mif-folklor dünyası mühüm yer tutur. Xalq ənənəvi mərasim-folklor mühitini gündəlik həyatında, xəyal və düşüncəsində yaşadır və özü də bu mühit daxilində yaşayır". Onu da qeyd edək ki, "Axıska türk folkloru" kitabı da nəşr edilib.
   
   ı Yəhudilərin azərbaycanlılarla qaynayıb-qarışdığı və onların da məskunlaşdıqları ərazilərdə özünəməxsus mədəni irslərinin qorunub-saxlanılması faktdır. Elə bundan irəli gəlib ki, Azərbaycanda üç yəhudi icması - dağ, aşkinaz və gürcü yəhudiləri də fəaliyyət göstərir. Dağ yəhudilərinin sinaqoqunun ravvini Rubin İzmailov bildirdi ki, Azərbaycanda onlar aşkinaz və gürcü yəhudilərinə nisbətən çoxdur. Əsasən də Qubanın "Qırmızı qəsəbəsi"ndə (18-ci əsrdə qubalı Hüseyn Əli xan və oğlu Fətəli xanın himayəsi altında) məskunlaşıblar. Sayları 5 mindir: "Hüquqlarımız və mədəni irsimiz, dilimiz, dinimiz, adət-ənənələrimizin qorunub-saxlanılmasında və daha da inkişaf etdirilməsində heç bir maneə yoxdur. Əksinə, bu işdə dövlət bizə köməklik göstərir". R.İzmayılovun sözlərinə görə, dağ yəhudilərinin Bakıdakı sinaqoqundan başqa, "Qırmızı qəsəbə"də də üç sinaqoq, ayinçilik məqsədilə tikilmiş mikva, kollec, "Səadət sarayı" var. Aşkinaz və gürcü yəhudilərinin də Bakıda sinaqoqları mövcuddur. Gürcü yəhudiləri icması sayca kiçik olsa da, fəaldır. 1997-ci ildə "Coynt" yəhudi komitəsinin maliyyə yardımı ilə gürcü yəhudilərinin sinaqoqu bərpa edilib. Onların mədəniyyət mərkəzlərinə gəldikdə isə Yəhudi icmasının mədəniyyət mərkəzi, "Həvva" qadın cəmiyyəti, "Hesed-Herşon" xeyriyyə cəmiyyəti, "Əlef", "Kilel" gənclər klubları, "Mişpaha" videoklubu, "Az-İz", "Başnya", "Amişav" qəzetləri mövcuddur. Bundan əlavə, "Soxnut" yəhudi agentliyi, Coynt və Vaad-l-Hetzola yəhudi komitələri Azərbaycandakı yəhudi diasporu arasında yəhudi ənənələrini qoruyub-saxlamaq, sinaqoqlara yardım göstərmək və müxtəlif mədəniyyət tədbirləri keçirməklə məşğuldur. Ümümilikdə isə Azərbaycanda yəhudilərin sayı 16 mindir.
   
   ı 10 min tatın yaşadığı ölkəmizdə onların mədəniyyət mərkəzləri olmasa da, yığcam yaşadıqları ərazilərdə bu vaxtadək mədəni irslərinin qorunmasında heç bir problemlə üzləşməyiblər. Məsələn, İsmayıllının Lahıc kəndində Zəvəro, Muradan, Ağalı, Bədəvan və Piştə məhəllələri var ki, onların öz küçələri, dalanları, bulaqları, dəyirmanları, hamamı, məscid və mədrəsəsi mövcuddur. Lahıc öz arxitekturası, adət-ənənələri, sənətkarların yaratdıqları tətbiqi-sənət nümunələri ilə məşhurdur.
   
   İndiyə kimi misgərlik sənəti qorunub-saxlanılıb. Qəsəbə tarixi abidələrlə zəngin olduğundan muzey tipli qoruq və Şahdağ Milli Parkının hissəsi sayılır. Lahıcın yaxınlığında Girdiman Alban dövlətinin şahı Cavanşirin qalası var.
   
   ı Xınalıqlıların yaşadığı Xınalıq kəndi isə Qudyalçayın dağlıq düzündə yerləşir. Evlərin hamısı qədimdir, onların 200 - 300 il yaşı var. Kənddə daha qədim tikililər və çoxlu qədim xarabalıqlar da var. Kənd öz arxitektura stilini itirməmiş, ümumi görünüşdə özündə tamamlanmış ansamblı əks etdirir. Mədəni və tarixi irslərini qoruyub-saxlayan xınalıqlıların xarakterik xüsusiyyətlərdən biri - həyətlərin hamısında formaca kərpicə oxşar, quru və nəm gizəydən yaradılmış divarlaırn olmasıdır. Kəndin mərkəzində, ən yüksək yerdə Cümə məscidi var. Kəndin daha qədim hissəsində zərdüştlərin məbədinin yerində (od məbədi) b.e.ə Vll əsrdə "Bürc" piri adlanan müsəlman ibadətgahı tikilib. Bu pir yalnız müsəlmanların böyük bayramlarında ziyarət edilir. Xınalığın 2 kilometr yüksəkliyində qayalıqda, içərisində müqəddəs sayılan bulağı olan bir mağara var. Orada böyük bayramlar və təntənələr zamanı kəndin bütün əhalisi toplaşır. Kəndin mərkəzində, ən qədim binada etnoqrafik muzey yerləşir, indi orada bərpa işləri aparıldığından muzeyin eksponatları xınalıqlıların evlərində yerləşdirilib. Öz aralarında əhali yerli xınalıq dilində danışır. Qonaqlarla Azərbaycan dilində ünsiyyətdə olurlar.
   
   Xınalıqlılar qədim adət-ənənələrinə hörmətlə yanaşıb, qoruyub-saxlayıblar. Toylar və digər mərasimlər əvvəllər olduğu kimi keçirilir. Qədim sənətlərdən heç biri qorunmayıb. Yalnız yundan toxuculuq, əsasən rəngli corablar toxunur. Kəndə olan diqqət artdığından buraya turist axını da çoxalıb.
   
   ı Onu da qeyd edək ki, MFP-də milli azlıqların, etnik qrupların hüquqlarının müdafiəsi, mədəni irsinin qorunub-saxlanılması və daha da inkişaf etdirilməsi ilə bağlı dövlət səviyyəsində də bir sıra layihələr həyata keçirilib. "Azərbaycan - doğma diyar" devizi altında Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəstəyi ilə keçirilən Azərbaycandakı azsaylı xalqların II ümumrespublika incəsənət festivalını buna misal göstərmək olar. Festivalda Lənkəranın "Bacılar" folklor kollektivi, Bakının "Ukrayna" mahnı ansamblı, Saatlı rayonunun Axıska türklərinin rəqs kollektivi, Qax rayonunun "Şvitqastra" xor kollektivi, İsmayıllı rayon İvanovka qəsəbəsinin xor kollektivi, Rus Mədəniyyət Mərkəzinin "Həmyaşıd" məktəb studiyası, Masallı rayonunun "Halay" mahnı və rəqs kollektivi, Qəbələ rayon Nic qəsəbəsinin folklor ansamblı, Balakən rayon "Şəlalə" avar rəqs kollektivi, Laçın rayonunun "İşıqlı aşıqlar" kollektivi adından aşıq Nizami Şirinovun çıxışı, Tatarıstan Mədəniyyət Birliyinin "Dubante" folklor ansamblı, Astara rayonunun "Ələfsur" folklor kollektivi, Yəhudilərin Azərbaycandakı Mədəniyyət Mərkəzinin "Xadima" teatr-studiyası, "Aliluya" vokal ansamblı, İsrail səfırliyinin nəzdindəki Mədəniyyət Mərkəzinin kollektivi, Zaqatala rayon Solovir mədəniyyət evinin "Ceyranım" folklor kollektivi, Zaqatala rayon Suvagil kənd "Ruduki" mahnı və rəqs ansamblı və başqaları çox maraqlı proqramlarla çıxış edərək öz adət-ənənələrinin, mahnılarının, rəqslərinin bu vaxtadək qorunub-saxlanılmasını nümayiş etdiriblər. Digər müddəalarla yanaşı, milli azlıqların hüquqlarının müdafiəsi, mədəni irsinin qorunub-saxlanılması ilə bağlı MFP-nin həyata keçirilməsi ona gətirib-çıxarıb ki, yeni Azərbaycanın vətəndaşlarının bugünkü süurunda 3 komponentin vəhdəti kök salıb: bunlar öz etnosuna mənsubluq haqqından (istər azərbaycanlı, tatar, avar, ləzgi, talış, istərsə də rus olsun), öz milli adət-ənənələrinə və öz xalqının tarixinə hörmət və məhəbbət hissindən, milli dilin və milli mədəniyyətin öyrənilməsi meyllərindən ibarətdir. Şübhəsiz, elə bir xalq yoxdur ki, etnik mədəniyyətin qorunması və inkişafı problemi ilə qarşılaşmasın. Məlumdur ki, ümumi amal insanları birləşdirir. Əsas məqsəd - millətin və onun mədəniyyətinin qorunması, yeni bilgilərlə zənginləşdirilməsi, həm əvvəlki, həm də indiki nəsillər tərəfindən toplanılan biliklərin gələcək nəsillər üçün qorunub-saxlanılması ilə bağlıdır.